Yan Ağrısı (Renal Kolik)

S1- Renal Kolik Nedir?

Renal kolik, idrar yollarında oluşan bir tıkanıklığa bağlı olarak ortaya çıkan, dalgalar halinde gelen şiddetli ve ani ağrıdır. Çoğu durumda altta yatan neden böbrek taşıdır. Taş, böbrek içindeki idrar toplama sistemine, üretere veya mesaneye ilerleyerek idrarın normal akışını engelleyebilir.

Renal kolik, kişinin yaşayabileceği en şiddetli ağrılardan biri olarak tanımlanır ve çoğu zaman hızlı tıbbi değerlendirme ve tedavi gerektirir.

S2- Renal kolik nedenleri nelerdir?

Renal koliğin en sık nedeni, böbrek veya idrar yolu taşının idrar yollarında ilerlemesi veya üretere takılarak idrar akımını engellemesidir.

Bunun dışında daha nadir olarak şu durumlar da idrar yolunda tıkanıklığa ve renal koliğe neden olabilir:

• Üreter içinde kan pıhtısı
• Böbrek tümörlerinden kopan doku parçaları
• Üreterde iltihaba bağlı şişlik
• Üreterde geçirilmiş hastalık veya işlemlere bağlı nedbe dokusu ve daralma
• Doğuştan idrar yolu darlıkları

S3- Renal kolik belirtileri nelerdir?

Renal koliğin en tipik belirtisi ani başlayan ve çok şiddetli yan ağrısıdır.

Ağrı genellikle:

• Belin yan tarafında, kaburgaların altında başlar.
• Dalgalar halinde gelir ve giderek şiddetlenebilir.
• Karın alt bölgesine, kasığa, genital bölgeye veya uyluğun iç kısmına yayılabilir.
• Taş idrar yolunda ilerledikçe ağrının yeri değişebilir.
• Hasta ağrıyı azaltmak için sürekli pozisyon değiştirebilir; ancak genellikle rahat bir pozisyon bulamaz.

Bunun yanında:

• Bulantı ve kusma
• İdrarda kan görülmesi
• Sık idrara çıkma
• Ani idrar yapma ihtiyacı
• İdrar yaparken yanma veya ağrı
• Terleme ve huzursuzluk, görülebilir.

Taş üretere yakın, mesaneye giriş bölgesine ulaştığında sık idrara çıkma, idrar yaparken yanma ve ağrının penisin ucuna veya kadınlarda dış genital bölgeye yayılması görülebilir.

Ateş ve titreme ise idrar yolu enfeksiyonunun eşlik ettiğini düşündürür ve özellikle tıkalı bir idrar yolu varsa acil müdahale gerektirebilir.

S4- Renal kolik ağrısı neden oluşur?

Renal kolik ağrısının temel nedeni, taşın üreteri tıkaması ve taşın bulunduğu bölgenin üzerindeki idrar yollarında basınç artışına yol açmasıdır.

Taşın çevresindeki üreter kaslarında spazm gelişir. Ayrıca taşın bulunduğu bölgede şişlik ve iltihabi reaksiyon meydana gelir.

Bunun sonucunda:

• Üreter kasılmaları artar.
• Üreter içinde basınç yükselir.
• Böbreğin idrar toplama sisteminde basınç artar.
• Böbrek kapsülü gerilir.
• Şiddetli ağrı ortaya çıkar.

Uzun süre devam eden idrar yolu tıkanıklığı böbreğin kan akımını ve süzme fonksiyonunu azaltabilir. Tıkanıklık giderilmezse böbrek fonksiyonlarında bozulma gelişebilir.

S5- Renal kolik nasıl teşhis edilir?

Tanıda öncelikle hastanın şikâyetleri ve ağrının özellikleri değerlendirilir. Öncelikle;

• Ağrının ne zaman başladığı
• Ağrının nerede olduğu
• Nereye yayıldığı
• Daha önce böbrek taşı olup olmadığı
• Ailede taş hastalığı bulunup bulunmadığı
• Ateş, titreme veya idrar şikâyetleri olup olmadığı, sorgulanır.

Daha sonra fizik muayene yapılır.

Tanıyı kesinleştirmek ve taşın yerini, boyutunu ve idrar yolunda oluşturduğu tıkanıklığı değerlendirmek için görüntüleme yöntemlerinden yararlanılır.

İdrar tahlili. İdrarda:

• Kan
• Enfeksiyon bulguları
• Bakteriler
• Kristaller, araştırılır.

Kan testleri. Kan testleri ile:

• Böbrek fonksiyonları
• Kreatinin
• Üre
• Enfeksiyon göstergeleri
• Gerekli durumlarda kalsiyum ve ürik asit gibi metabolik değerler, değerlendirilir.

Ultrasonografi. Ultrason, radyasyon içermemesi nedeniyle özellikle ilk değerlendirmede sık kullanılan bir yöntemdir.

Böbrekteki taşları ve taşın neden olduğu idrar yolu genişlemesini gösterebilir. Ancak küçük veya üreterin bazı bölgelerinde bulunan taşları göstermekte yetersiz kalabilir.

Düşük doz bilgisayarlı tomografi. Kontrastsız düşük doz bilgisayarlı tomografi, böbrek ve üreter taşlarının tanısında en doğru görüntüleme yöntemlerinden biridir.

Taşın:

• Boyutunu
• Yerini
• Sayısını
• İdrar yolunda oluşturduğu tıkanıklığı, ayrıntılı olarak gösterebilir.

S6- Renal kolikte hastaneye yatmak gerekir mi?

Her renal kolik hastasının hastaneye yatırılması gerekmez.

Tanı netse, ağrı uygun şekilde kontrol altına alınabiliyorsa, böbrek fonksiyonları normalse ve enfeksiyon veya başka bir komplikasyon yoksa hasta ayaktan takip edilebilir.

Ancak aşağıdaki durumlarda hastaneye yatırılma veya acil müdahale gerekebilir:

• Ağrının ilaçlarla kontrol altına alınamaması
• Ateş ve titreme
• İdrar yolu enfeksiyonu
• Böbrek fonksiyonlarında bozulma
• İdrar akımının ciddi şekilde engellenmesi
• Tek böbrek bulunması
• Her iki böbreğin aynı anda tıkanması
• Kusma nedeniyle sıvı alınamaması
• Hastanın genel durumunun bozulması

Özellikle enfekte ve tıkalı bir idrar yolu ürolojik acildir. Bu durumda öncelikle böbrekte biriken idrarın boşaltılması ve enfeksiyonun kontrol altına alınması gerekir.

S7- Renal kolik nasıl tedavi edilir?

Tedavinin ilk amacı ağrıyı kontrol etmek, ardından taşın kendiliğinden düşüp düşemeyeceğini değerlendirmek ve böbrek fonksiyonlarını korumaktır.

Tedavi; taşın boyutuna, bulunduğu yere, tıkanıklığın derecesine, hastanın şikâyetlerine ve böbrek fonksiyonlarına göre belirlenir.

Ağrı Tedavisi. Renal kolik sırasında ağrı çok şiddetli olabilir.

Ağrı tedavisinde özellikle:

• Nonsteroid antiinflamatuvar ilaçlar (NSAİİ), örneğin diklofenak veya ibuprofen
• Gerekli durumlarda daha güçlü ağrı kesiciler
• Bazı hastalarda spazm giderici ilaçlar, kullanılabilir.

NSAİİ ilaçlar renal kolikte oldukça etkili olmakla birlikte böbrek fonksiyon bozukluğu, kalp yetmezliği veya mide ülseri bulunan hastalarda dikkatli kullanılmalıdır.

Bu nedenle hangi ilacın kullanılacağı ve dozunun ne olacağı doktor tarafından belirlenmelidir.

Spazm Giderici İlaçlar

Üreterdeki kasılmalar ağrıya katkıda bulunduğundan, bazı hastalarda spazm giderici ilaçlar kullanılabilir.

S8- Taş kendiliğinden düşer mi?

Evet. Küçük taşların önemli bir bölümü herhangi bir işleme gerek kalmadan idrarla kendiliğinden düşebilir.

Taşın kendiliğinden düşme ihtimali;

• Taşın boyutuna
• Üreterde bulunduğu bölgeye
• İdrar yolundaki tıkanıklığın derecesine
• Hastanın klinik durumuna, bağlıdır.

Genel olarak taş küçüldükçe kendiliğinden düşme ihtimali artar.

S9- İlaçla taş düşürme tedavisi nedir?

Bazı hastalarda medikal taş düşürme tedavisi uygulanabilir.

Özellikle uygun hastalarda alfa bloker ilaçlar, üreter kaslarının gevşemesine yardımcı olarak taşın idrarla atılmasını kolaylaştırabilir.

Bu tedavi özellikle üreterin alt bölümündeki belirli boyuttaki taşlarda daha fazla fayda sağlayabilir.

Medikal taş düşürme tedavisi uygulanacak hastada:

• Ağrının kontrol altında olması
• Böbrek fonksiyonlarının iyi olması
• Ciddi enfeksiyon bulunmaması
• İdrar yolunda ciddi ve ilerleyici tıkanıklık olmaması
• Hastanın düzenli takip edilmesi, gerekir.

Tamsulosin her hastada ve her taşta gerekli değildir. Kullanım kararı taşın boyutu ve yerine göre ürolog tarafından verilmelidir.

S10- Taş hangi durumlarda ameliyatla alınır?

Taşın kendiliğinden düşme ihtimali düşükse veya taş ciddi şikâyetlere ya da komplikasyonlara neden oluyorsa girişimsel tedavi gerekebilir.

Özellikle:

• Taşın büyük olması
• İdrar yolunda belirgin tıkanıklık oluşturması
• Ağrının devam etmesi
• Böbrek fonksiyonlarının bozulması
• Enfeksiyon gelişmesi
• Taşın uzun süre düşmemesi, durumlarında taşın tedavi edilmesi gerekebilir.

S11- Renal kolik tedavi edilmezse ne olur?

Böbrek taşı ve idrar yolu tıkanıklığı tedavi edilmediğinde bazı ciddi komplikasyonlar ortaya çıkabilir.

İdrar yolu enfeksiyonu. Taş nedeniyle idrar akımı engellenirse bakterilerin çoğalması kolaylaşabilir.

Enfeksiyon böbreğe ilerleyerek böbrek iltihabına (pyelonefrit) ve daha ağır durumlarda sepsise neden olabilir.

Böbrek hasarı. Uzun süreli idrar yolu tıkanıklığı böbrekte hidronefroz, yani böbreğin idrar nedeniyle genişlemesine neden olabilir.

Tıkanıklık uzun süre devam ederse kalıcı böbrek hasarı ve böbrek fonksiyonlarında azalma gelişebilir.

Tekrarlayan taşlar. Gerekli önlemler alınmadığında böbrek taşları tekrar tekrar oluşabilir.

Üreter darlığı. Tekrarlayan taşlar veya taş tedavileri sonrasında üreterde nedbe dokusu oluşarak üreter darlığı gelişebilir.

Böbrek apsesi. Ağır enfeksiyonlarda böbrek içinde irin birikimi, yani böbrek apsesi gelişebilir.

S12- Renal kolik ne zaman acildir?

Aşağıdaki durumlarda beklemeden acil tıbbi değerlendirme gerekir:

• Çok şiddetli ve dayanılmaz ağrı
• Ağrı kesicilere rağmen geçmeyen ağrı
• Ateş ve titreme
• İdrar yapamama
• Çok az miktarda idrar yapma
• İdrarda yoğun kan veya kan pıhtıları
• Sürekli kusma ve ağızdan sıvı alamama
• Baş dönmesi
• Bayılma
• Bilinç bulanıklığı
• Genel durumun hızla bozulması

Özellikle ateş ve titremenin eşlik ettiği taş ağrısı çok önemlidir. Taş idrar yolunu tıkamış ve beraberinde enfeksiyon gelişmiş olabilir. Bu durum hayati tehlikeye yol açabilecek ciddi bir enfeksiyona (sepsis) ilerleyebilir ve acil tedavi gerektirir.

Ayrıca:

• Gebelik
• Tek böbrek
• Bağışıklık sisteminin zayıf olması
• Bilinen böbrek hastalığı, gibi durumlarda renal kolik belirtileri ortaya çıktığında daha erken tıbbi değerlendirme yapılmalıdır.

Özetle. Renal kolik, en sık böbrek veya üreter taşının idrar yolunu tıkaması sonucunda ortaya çıkan, belden başlayıp kasığa yayılabilen çok şiddetli ve dalgalar halinde gelen ağrıdır.

Tanıda idrar ve kan testleri, ultrason ve gerektiğinde düşük doz bilgisayarlı tomografi kullanılır.

Küçük taşlar uygun hastalarda kendiliğinden düşebilir. Taşın boyutu, yeri ve oluşturduğu tıkanıklığa göre ilaçla taş düşürme, vücut dışından taş kırma veya taş ameliyatları uygulanabilir.

Ateş, titreme, idrar yapamama, böbrek fonksiyonlarında bozulma veya kontrol edilemeyen ağrı varsa renal kolik acil olarak değerlendirilmelidir.

(Not: Daha detaylı bilgi için “İdrar Yolu Taş Hastalıkları” ve “İdrar Yolu Taş Ameliyatları” bölümlerine bakabilirsiniz.)