İdrar Yapamama

S1- Ani idrar yapamama (Akut idrar retansiyonu) nedir?

Akut idrar retansiyonu, mesane idrarla dolu olmasına rağmen kişinin aniden ve kendi isteğiyle idrarını yapamaması durumudur. Genellikle göbek altında veya kasık bölgesinde şiddetli ağrı, mesanede belirgin dolgunluk ve sürekli idrar yapma isteği ile birlikte görülür.

Akut idrar retansiyonu ürolojik bir acil durumdur. Mesanede biriken idrarın zamanında boşaltılmaması, mesanenin aşırı gerilmesine ve bazı hastalarda böbreklerin etkilenmesine neden olabilir. Bu nedenle aniden hiç idrar yapamayan bir kişinin beklemeden değerlendirilmesi gerekir.

Akut idrar retansiyonu erkeklerde kadınlara göre çok daha sık görülür. Özellikle ileri yaş erkeklerde en önemli nedenlerden biri iyi huylu prostat büyümesidir.

Ancak akut idrar yapamama yalnızca prostat büyümesine bağlı değildir. İdrar kanalı darlıkları, enfeksiyonlar, bazı ilaçlar, ameliyat ve anestezi, sinir sistemi hastalıkları, şeker hastalığı, idrar taşları ve mesanedeki kan pıhtıları gibi birçok farklı neden olabilir.

S2- Ani idrar yapamama neden olur?

Akut idrar retansiyonunun tek bir nedeni yoktur. İdrarın dışarı çıkmasını engelleyen bir tıkanıklık, idrar yollarındaki iltihap ve şişlik, bazı ilaçların etkisi veya mesaneyi çalıştıran sinirlerin bozulması gibi farklı nedenler idrar yapamamaya yol açabilir.

1. Prostat büyümesi

Özellikle ileri yaş erkeklerde akut idrar yapamamanın en sık nedenlerinden biri iyi huylu prostat büyümesidir.

Prostat büyüdükçe prostatın içinden geçen idrar kanalı daralabilir. Başlangıçta hasta idrarını yapmak için daha fazla ıkınabilir, idrar akımı zayıflayabilir ve idrar kesik kesik gelebilir. Zaman içinde tıkanıklık ilerlerse bir noktada hasta tamamen idrar yapamaz hale gelebilir.

Uzun süre devam eden prostat büyümesi mesanenin de yapısını ve çalışma şeklini bozabilir.

1. İdrar kanalı darlığı

İdrar kanalı daha önce geçirilmiş enfeksiyonlar, travmalar veya idrar yoluna yapılan bazı işlemler nedeniyle zaman içinde daralabilir.

Darlık ilerledikçe idrar akımı giderek azalır. İleri derecede darlıkta idrar kanalı tamamen tıkanarak ani idrar yapamamaya neden olabilir.

1. İdrar yolu ve prostat enfeksiyonları

İdrar yolu enfeksiyonlarında idrar kanalı ve çevresindeki dokularda şişme oluşabilir. Bu şişlik idrarın dışarı çıkmasını zorlaştırabilir.

Özellikle prostat enfeksiyonu (prostatit) sırasında prostat dokusunda oluşan şişlik ve ağrı, idrar yapmayı ciddi şekilde güçleştirebilir ve bazı hastalarda akut idrar retansiyonuna yol açabilir.

1. İdrar taşı ve kan pıhtıları

Mesanede veya idrar kanalında bulunan taşlar idrarın çıkışını engelleyebilir.

Benzer şekilde idrar yollarında oluşan kan pıhtıları da idrar kanalını tıkayarak ani idrar yapamamaya neden olabilir.

1. Ameliyat ve anestezi

Özellikle prostat veya diğer cerrahi işlemlerden sonra, kullanılan anestezi ilaçları ve diğer ilaçların etkisiyle mesane geçici olarak yeterince kasılamayabilir.

Bu nedenle ameliyat sonrasında, özellikle daha önceden idrar şikâyetleri bulunan hastalarda geçici idrar retansiyonu gelişebilir.

1. Bazı ilaçlar

Bazı ilaçlar mesanenin kasılmasını azaltabilir veya idrar kanalındaki direnci artırabilir. Bu durum özellikle daha önceden prostat büyümesi veya mesane fonksiyon bozukluğu bulunan hastalarda akut idrar retansiyonunu tetikleyebilir.

İdrar yapmayı zorlaştırabilen ilaçlar arasında:

• Bazı depresyon ilaçları,
• Bazı alerji ilaçları,
• Bazı ağrı kesiciler, özellikle opioid grubu güçlü ağrı kesiciler,
• Bazı Parkinson hastalığı ilaçları,
• Bazı antipsikotik ilaçlar,
• Bazı kalp ritmi ilaçları,
• Bazı tansiyon ilaçları,
• Bazı sakinleştirici ve uyku ilaçları, bulunur.

Bu ilaçların kullanılması mutlaka idrar yapamama gelişeceği anlamına gelmez. Ancak özellikle prostat büyümesi olan kişilerde bazı ilaçlar mevcut tıkanıklığı artırarak idrar yapamamayı tetikleyebilir.

1. Sinir sistemi hastalıkları

Mesanenin normal şekilde dolması ve boşalması için beyin, omurilik, mesane ve idrarı tutan kasların birlikte çalışması gerekir.

Bu sistemdeki sinirlerin etkilenmesi durumunda mesane yeterince kasılamayabilir ve idrar mesanede kalabilir.

Buna neden olabilecek hastalıklar arasında:

• Omuriliğe baskı yapan hastalıklar,
• İnme,
• Merkezi sinir sistemi enfeksiyonları,
• Multipl skleroz gibi sinir sistemi hastalıkları, bulunur.

1. Şeker hastalığı

Uzun süreli veya kontrolsüz diyabet, mesaneyi çalıştıran sinirlere zarar verebilir. Buna diyabete bağlı mesane bozukluğu denir.

Mesane kasları yeterince güçlü kasılamadığında mesane tamamen boşalamaz ve zaman içinde içeride giderek daha fazla idrar birikir.

Bu durum daha çok kronik, yani uzun süreli idrar retansiyonuna neden olur. Ancak bazı hastalarda belirgin idrar yapamama da gelişebilir.

S3- Ani idrar yapamamanın belirtileri nelerdir?

En önemli belirti mesane dolu olmasına rağmen hiç idrar yapamamaktır.

Bunun yanında:

• Göbek altında veya kasık bölgesinde şiddetli ağrı,
• Mesanede belirgin dolgunluk ve baskı hissi,
• Sürekli idrar yapma isteği,
• İdrar yapmak için tuvalete gitmesine rağmen idrar çıkaramama,
• Daha önceden başlayan zayıf idrar akımı,
• İdrar yaparken ıkınma,
• İdrarın kesik kesik gelmesi,
• Sık idrara çıkma,
• İdrar yaparken yanma, görülebilir.

Bazı hastalarda ağrı bel veya böğür bölgesine doğru yayılabilir. Bu durum idrarın mesaneden böbreklere doğru geri birikmesine ve böbreklerde genişlemeye neden olan daha ciddi bir tıkanıklığın işareti olabilir.

İdrar yapamama ile birlikte ateş, titreme, idrar yaparken yanma ve genel durum bozukluğu varsa enfeksiyon da düşünülmelidir.

S4- Ani idrar yapamama nasıl teşhis edilir?

Tanı; hastanın şikâyetleri, doktor tarafından yapılan muayene ve gerekli tetkiklerin birlikte değerlendirilmesiyle konur.

Mesane ultrasonografisi

Mesanede ne kadar idrar biriktiğini hızlı bir şekilde göstermenin en kolay yöntemlerinden biri ultrasonografidir.

Muayenenin yeterli olmadığı durumlarda ultrasonografi ile mesanenin ne kadar dolu olduğu belirlenebilir. Ayrıca mesane içerisinde:

• Kan pıhtısı,
• Taş,
• Kitle, gibi başka nedenler de araştırılabilir.

Belirli bir idrar miktarı tek başına akut idrar retansiyonu tanısını kesin olarak koydurmaz. Ancak şikâyeti olan bir hastada mesanede 300 mililitreden fazla idrar kalması, önemli miktarda idrar retansiyonunu düşündürür.

İdrar tahlili ve idrar kültürü

Tüm hastalarda idrar tahlili yapılması önerilir.

İdrarda enfeksiyon düşündüren bulgular varsa idrar kültürü alınabilir. Böylece enfeksiyona neden olan bakteri belirlenerek uygun antibiyotik seçilebilir.

Kan testleri

Hastanın genel durumuna ve bulgularına göre:

• Tam kan sayımı,
• Kreatinin,
• Elektrolitler,
• C-reaktif protein gibi kan testleri yapılabilir.

Bu testler özellikle böbrek fonksiyonlarının etkilenip etkilenmediğini ve enfeksiyon bulunup bulunmadığını değerlendirmek açısından önemlidir.

Böbrek ultrasonografisi

Kan testlerinde böbrek fonksiyonlarında bozulma saptanırsa böbrek ve idrar yollarının ultrasonografisi yapılabilir.

Bu inceleme ile idrar tıkanıklığına bağlı olarak böbreklerde genişleme (hidronefroz) oluşup oluşmadığı değerlendirilir.

PSA testi

Akut idrar retansiyonu sırasında PSA değeri geçici olarak yükselebilir. Bu nedenle akut idrar yapamama döneminde ölçülen PSA değeri yanıltıcı şekilde yüksek çıkabilir.

Bu nedenle PSA'nın değerlendirilmesi genellikle akut idrar retansiyonundan sonra en az 2 hafta beklenerek yapılmalıdır.

S5- Ani idrar yapamama durumunda ilk olarak ne yapılır?

Akut idrar yapamama durumunda en önemli ve ilk tedavi mesanenin boşaltılmasıdır.

Mesanede biriken idrarın uzun süre içeride kalmasına izin verilmemelidir.

Çoğu hastada idrar kanalından mesaneye idrar sondası yerleştirilir ve mesanede biriken idrar dışarı alınır.

Sonda yerleştirilirken zorlanmamalıdır. Özellikle prostat büyümesi veya idrar kanalı darlığı olan hastalarda sondanın ilerletilmesi zor olabilir.

Sonda yerleştirilmesi sırasında dirençle karşılaşılırsa zorlayarak ilerletmek, idrar kanalında yaralanmaya neden olabilir. Böyle durumlarda üroloji uzmanının değerlendirmesi gerekir.

Gerekirse kamera ile idrar kanalının görülmesi ve özel bir kılavuz tel yardımıyla sondanın mesaneye yerleştirilmesi sağlanabilir.

S6- İdrar kanalından sonda takılamazsa ne yapılır?

Bazı hastalarda idrar kanalında ciddi darlık bulunması, idrar kanalında yaralanma şüphesi olması veya sondanın birkaç kez denenmesine rağmen mesaneye ulaşılamaması nedeniyle normal yoldan sonda yerleştirilemeyebilir.

Bu durumda suprapubik sonda kullanılabilir.

Suprapubik sondada, karın alt kısmından doğrudan mesaneye girilerek bir sonda yerleştirilir.

Bu işlem özellikle:

• İdrar kanalında ciddi darlık bulunan,
• İdrar kanalında yaralanma şüphesi olan,
• İdrar kanalından sonda yerleştirilemeyen, hastalarda uygulanabilir.

Suprapubik sonda yerleştirilmesi sırasında bağırsak veya çevredeki diğer yapıların yaralanma riski bulunduğundan, işlem üroloji uzmanı tarafından ve uygun durumlarda ultrasonografi eşliğinde yapılmalıdır.

S7- Sonda takıldıktan sonra ne yapılır?

Mesane boşaltıldıktan sonra yalnızca sondayı takmak yeterli değildir. İdrar yapamamanın nedeninin belirlenmesi ve tekrar etmesinin önlenmesi gerekir.

Örneğin neden prostat büyümesiyse prostatın oluşturduğu tıkanıklığa yönelik tedavi planlanır.

Hastanın durumuna göre bir süre sonra sonda çıkarılarak tekrar kendi kendine idrar yapıp yapamadığı değerlendirilir.

Bu uygulamaya sondasız idrar yapma denemesi denir.

Bu denemenin ne zaman yapılacağı her hasta için aynı değildir. Hastanın:

• Yaşı,
• Prostat büyüklüğü,
• İdrar yapamamanın nedeni,
• Mesanenin çalışma durumu,
• Böbrek fonksiyonları,
• Başlanan ilaç tedavisi, gibi özellikleri dikkate alınarak karar verilir.

Bazı hastalar sonda çıkarıldıktan sonra rahat şekilde idrar yapabilir. Bazı hastalarda ise yeniden idrar yapamama gelişebilir ve tekrar sonda takılması gerekebilir.

S8- Ani idrar yapamama durumunda hastaneye yatmak gerekir mi?

Her hastanın hastaneye yatırılması gerekmez.

Mesanesi sonda ile başarıyla boşaltılan, genel durumu iyi olan, böbrek fonksiyonları normal bulunan ve ciddi bir enfeksiyonu olmayan bazı hastalar uygun takip planı yapılarak evine gönderilebilir.

Ancak aşağıdaki durumlarda hastanede takip gerekebilir:

• Böbrek fonksiyonlarında bozulma,
• Yüksek ateş,
• Enfeksiyon veya sepsis şüphesi,
• Mesane boşaltıldıktan sonra belirgin kanama,
• Çok fazla miktarda idrar çıkışı,
• Vücudun su ve tuz dengesinin bozulması,
• Genel durumun kötü olması.

Özellikle böbrek fonksiyonları bozulmuş hastalarda veya mesanede çok fazla miktarda idrar birikmiş olan kişilerde sonda takıldıktan sonra yakın takip gerekebilir.

S9- Ani idrar yapamama durumunda hangi ilaçlar kullanılır?

Özellikle prostat büyümesine bağlı akut idrar yapamama durumunda alfa bloker ilaçlar kullanılabilir.

Bu ilaçlar prostat ve idrar kanalının çevresindeki kasları gevşeterek idrar kanalındaki direnci azaltır. Böylece sonda çıkarıldığında hastanın tekrar kendi kendine idrar yapabilme ihtimalini artırabilir.

Genellikle sonda çıkarılmadan önce başlanır ve etkisinin ortaya çıkması için yaklaşık 24 saat veya daha uzun süre verilmesi tercih edilebilir.

Bu ilaçlar bazı hastalarda:

• Ayağa kalkınca tansiyon düşmesi,
• Baş dönmesi,
• Halsizlik,
• Baş ağrısı gibi yan etkilere neden olabilir.

Özellikle tansiyon ilacı kullanan hastalarda ilaç seçimi doktor tarafından dikkatle yapılmalıdır.

S10- Ani idrar yapamama durumunda ameliyat ne zaman gerekir?

Her ani idrar yapamayan hastasının ameliyat olması gerekmez.

Öncelikle mesane boşaltılır, idrar yapamamanın nedeni belirlenir ve uygun hastalarda ilaç tedavisi başlanır.

Ancak özellikle prostat büyümesine bağlı idrar yapamama tekrarlıyorsa veya ilaç tedavisi ile yeterli sonuç alınamıyorsa prostat ameliyatı gündeme gelebilir.

Ameliyat özellikle şu durumlarda düşünülebilir:

• Sonda çıkarıldığında tekrar idrar yapılamaması,
• Tekrarlayan akut idrar yapamama atakları,
• İlaç tedavisine rağmen ciddi idrar tıkanıklığının devam etmesi,
• Prostatın idrar kanalında belirgin tıkanıklık oluşturması,
• İdrar tıkanıklığı nedeniyle böbrek fonksiyonlarının bozulması,
• Mesanede taş oluşması,
• Tekrarlayan idrar yolu enfeksiyonları,
• İdrar tıkanıklığına bağlı başka komplikasyonların gelişmesi.

S11- Prostat ameliyatı hemen mi yapılır?

Genellikle akut idrar yapamama nedeniyle hemen acil prostat ameliyatı yapılması tercih edilmez.

Öncelikle sonda ile mesane boşaltılır ve hastanın genel durumu düzeltilir. Daha sonra prostatın büyüklüğü, hastanın genel sağlık durumu ve idrar yapamamanın nedeni değerlendirilir.

Uygun hastalarda ilaç tedavisi başlanır ve belirli bir süre sonra sonda çıkarılarak hastanın tekrar idrar yapıp yapamadığı kontrol edilir.

Eğer hasta tekrar idrar yapamazsa veya idrar yapamama tekrarlarsa planlı prostat ameliyatı önerilebilir.

Sonda takılıyken acil olarak yapılan prostat ameliyatlarının, planlı olarak ve hasta hazırlandıktan sonra yapılan ameliyatlara göre bazı komplikasyonları daha fazla olabilir. Bu nedenle uygun hastalarda önce hastanın durumunun düzeltilmesi ve ardından planlı ameliyat yapılması tercih edilir.

S13- Ani idrar yapamama durumu böbreklere zarar verebilir mi?

Evet. Mesanede uzun süre çok miktarda idrar birikmesi, mesane içindeki basıncın artmasına neden olabilir. Bu basınç idrarın böbreklere doğru geri birikmesine ve böbreklerde genişleme (hidronefroz) oluşmasına yol açabilir.

Uzun süre devam eden veya ağır idrar tıkanıklığında böbrek fonksiyonları bozulabilir ve ileri durumlarda böbrek yetmezliği gelişebilir.

Bu nedenle akut idrar retansiyonunda:

• Öncelikle mesanenin boşaltılması,
• Böbrek fonksiyonlarının kontrol edilmesi,
• Gerekirse böbrek ultrasonografisi yapılması,
• İdrar tıkanıklığının nedeninin ortadan kaldırılması, önemlidir.

S15- Sonda takıldıktan sonra idrarda kan görülmesi normal midir?

Mesanenin hızlı şekilde boşaltılmasından sonra bir miktar idrarda kan görülmesi oluşabilir.

Çoğu zaman bu kanama hafiftir ve kendiliğinden düzelir.

Ancak:

• İdrarın tamamen kanlı hale gelmesi,
• Büyük kan pıhtılarının gelmesi,
• Sondanın pıhtı nedeniyle tıkanması,
• Kanamanın devam etmesi, durumunda yeniden değerlendirme gerekir.

Daha ciddi kanamalarda mesanenin pıhtılardan temizlenmesi, özel üç yollu sonda ile sürekli mesane yıkama ve nadiren kan kaybını düzeltmek amacıyla kan verilmesi gerekebilir.

S16- Sonda takıldıktan sonra çok fazla idrar gelmesi neden olur?

Bazı hastalarda mesanede uzun süre çok fazla miktarda idrar birikmiş olabilir. Mesane boşaltıldıktan sonra böbrekler bir süre boyunca normalden çok daha fazla idrar üretebilir. Buna tıkanıklık sonrası aşırı idrar çıkışı denir.

Özellikle böbrek fonksiyonları bozulmuş ve mesanesinde 1,5 litreden fazla idrar birikmiş hastalarda bu durum daha ciddi şekilde görülebilir.

Saatte 200 mililitreden fazla idrarın iki saat boyunca devam etmesi veya 24 saat içinde 3 litreden fazla idrar çıkması önemli kabul edilir.

Fazla miktarda idrar çıkışı vücudun:

• Su,
• Sodyum,
• Potasyum gibi önemli sıvı ve mineralleri kaybetmesine neden olabilir.

Bu nedenle bu hastaların hastanede takip edilmesi, alınan ve çıkarılan sıvı miktarının dikkatle izlenmesi ve gerektiğinde kan elektrolitlerinin kontrol edilmesi gerekir.

Uzun süren aşırı idrar çıkışında sıvı ve elektrolit kaybı ciddi hale gelebilir ve bazı hastalarda nefroloji veya yoğun bakım desteği gerekebilir.

S17- Ani idrar yapamama sonrasında nelere dikkat edilmelidir?

Sonda çıkarıldıktan sonra hastanın idrarını rahat şekilde yapıp yapamadığı takip edilmelidir.

Aşağıdaki durumlarda tekrar doktora başvurulmalıdır:

• Yeniden hiç idrar yapamama,
• İdrar akımının çok zayıflaması,
• Şiddetli göbek altı veya kasık ağrısı,
• Ateş veya titreme,
• İdrarda fazla miktarda kan,
• Büyük kan pıhtıları,
• Bel veya böğür ağrısı,
• Genel durumda belirgin bozulma.

Özellikle bir kez akut idrar retansiyonu geçirmiş olan hastalarda, altta yatan nedenin araştırılması ve tekrarını önleyecek tedavinin planlanması önemlidir.

Özetle. Ani idrar yapamama (akut idrar retansiyonu), mesanenin dolu olmasına rağmen aniden hiç idrar yapılamaması durumudur ve ürolojik bir acildir.

Erkeklerde özellikle ileri yaşlarda en önemli nedenlerden biri iyi huylu prostat büyümesidir. Bunun yanında idrar kanalı darlığı, idrar yolu veya prostat enfeksiyonları, taşlar, kan pıhtıları, bazı ilaçlar, ameliyat ve anestezi, sinir sistemi hastalıkları ve diyabet de akut idrar yapamamaya neden olabilir.

Tedavide ilk amaç mesaneyi zamanında boşaltmaktır. Bunun için çoğu hastada idrar sondası kullanılır. Sonda ile mesane boşaltıldıktan sonra böbrek fonksiyonları ve hastanın genel durumu değerlendirilir ve idrar yapamamanın nedeni araştırılır.

Prostat büyümesine bağlı hastalarda alfa bloker ilaçlar kullanılarak sonda çıkarıldıktan sonra tekrar idrar yapabilme ihtimali artırılabilir. Prostatı büyük olan bazı hastalarda prostatın büyümesini azaltan ilaçlar uzun süreli tedavi amacıyla kullanılabilir.

Sonda çıkarıldığında tekrar idrar yapılamaması, idrar yapamamanın tekrarlaması veya prostatın ciddi tıkanıklık oluşturması durumunda bir prostat ameliyatı gündeme gelebilir.

Uzun süren veya ağır idrar tıkanıklığı böbreklerde genişlemeye ve böbrek fonksiyonlarının bozulmasına yol açabilir. Sonda sonrasında nadiren ciddi kanama veya tıkanıklık sonrası aşırı idrar çıkışı gelişebilir ve bu hastaların hastanede yakından takip edilmesi gerekebilir.